Trochę historii
Prehistoria
Jak twierdzą archeologowie, najstarsze ślady obecności człowieka na Półwyspie Bretońskim pochodzą z ok. 700 tys. lat p.n.e. W neolicie (ok. 5 tys. lat p.n.e.) ludy zajmujące się dotąd zbieractwem i myślistwem zaczęły się osiedlać, przede wszystkim wzdłuż wybrzeża. Był to czas narodzin hodowli zwierząt i uprawy roli, któremu towarzyszył dalszy rozwój obróbki kamienia, a to przyczyniło się do powstawania coraz lepszych narzędzi. Ludy te pozostawiły po sobie liczne zabytki megalityczne o niezrozumiałym do dziś przeznaczeniu, od prostych menhirów i dolmenów po kryte aleje i grobowce.
Celtowie
Mniej więcej w VI w. p.n.e. zaczęli przybywać na półwysep Celtowie (od gr. Keltot), Indoeuropejczycy, którzy prawdopodobnie kilkaset lat wcześniej opuścili swą kolebkę na terenach dzisiejszej Ukrainy i rozprzestrzenili się od Dunaju po Galię i Wyspy Brytyjskie. Oni to nazwali krainę Armoryką, czyli 'krainą nadmorską'. Około II w. p.n.e. terytorium Armoryki znajdowało się w rękach pięciu plemion: Namnètes zajęli okolice Nantes, Riedones - okolice Rennes, Osismes - tereny Dolnej Bretanii, Coriosolites - region Penthièvre i Vénètes (Wenedowie) - okolice Vannes. Kiedy wojska rzymskie pod wodzą Juliusza Cezarapodporządkowały sobie całą Galię, dotarły też do Armoryki i ją również powoli opanowały. Najdłużej opierali się Wenedowie. Nie mogąc pokonać ich na lądzie, Cezar sprowadził lekkie, szybkie i zwinne okręty wiosłowo-żaglowe, które podczas decydującej bitwy (56 r. p.n.e.) na wysokości półwyspu Rhuys, przy bezwietrznej pogodzie, bez trudu rozgromiły flotę Wenedów złożoną z mało zwrotnych statków z żaglami ze skóry. Podczas trwającej około cztery stulecia okupacji rzymskiej Armoryka bardzo się rozwinęła: powstały ośrodki miejskie, budowane były drogi, nawiązała się wymiana handlowa, rozwinął transport. Warto zwrócić uwagę na prostopadły układ ulic w Rennes (zwanego wówczas Condate), który sięga właśnie tamtych czasów.
Najazdy Wikingów
Pierwsze wieki po Chrystusie przyniosły upadek Cesarstwa Rzymskiego i wędrówki ludów, a w Armoryce - liczne najazdy wikingów. W V i VI w. Celtowie zamieszkujący wyspę Brytanię zaczęli ustępować pod naciskiem wypierających ich Jutów i Anglosasów. Część z nich pozostała na zachodzie Brytanii, w Kornwalii i Walii, reszta przepłynęła kanał i dotarła do Armoryki, którą nazwała Małą Brytanią. Przybysze osiedlali się nierównomiernie, najgęściej na północnym zachodzie, rzadziej w centrum i na wschodzie. Wszędzie budowali osady niemal identyczne z tymi, które musieli opuścić na wyspie. Ponieważ tubylcy również byli Celtami i posługiwali się językiem z tej samej rodziny, łatwo im było się porozumieć.
Ewangelizacja
Jako chrześcijanie, przybysze przyczynili się do ewangelizacji Małej Brytanii, zaczęli organizować pierwsze parafie i zakładać pierwsze klasztory. Siedmiu z ich przywódców religijnych wyświęconych zostało na pierwszych biskupów i znani są jako pierwsi święci bretońscy, założyciele pierwszych biskupstw, "założyciele Bretanii": św. Samson (Dol-de-Bretagne), św. Malo (St-Malo), św. Briog (St-Brieuc), św. Tugdual (Tréguier), św. Pol Aurelien (St-Pol-de-Léon), św. Korenty (Quimper), św. Patern (Vannes).
Po wykarczowaniu kawałka lasu przybysze osiedlali się w niedużych koloniach zwanych plou. Nazwy pierwszych bretońskich parafii pochodzą od połączenia słowa plou (lub jego wariantu: plo, plu, pleu, plé, pla) z imieniem przywódcy grupy, np. Ploufragan – lud Fracana, parafia przez niego założona, Ploéven – parafia Evena, Plougoulm – parafia Koulma itd.
Założyciele parafii ewangelizowali ludność tubylczą w większości wierną druidyzmowi, toteż po śmierci pobożność ludowa uznała ich za świętych. Nadal cieszą się w Bretanii żywym kultem, choć poza jej granicami nie są znani. Ich imiona przetrwały w nazwach wielu miejscowości (np. Saint-Cast-le-Guildo, Saint-Jacut-de-la-Mer, Saint-Malo itd.). Przybyszom z wyspy towarzyszyli też zakonnicy, którzy początkowo zakładali pustelnie (lann), później opactwa. Z czasem uformowało się na terenie Bretanii kilka niewielkich królestw lub hrabstw, z których najważniejsze to Domnonée, Léon, Poher, Kornwalia i Bro-Ereg. Aż do IX w. tworzyły one rodzaj konfederacji, jednocząc się w chwili zagrożenia pod wodzą jednego przywódcy.
Nominoë i Erispoë
Na wschód od granicy przebiegającej między Dol i Saint-Nazaire ustanowiono tzw. Marchię Bretońską, czyli zorganizowane wojskowo tereny przygraniczne. W jej skład weszły hrabstwa Nantes, Rennes, Vannes i Angers. O te właśnie tereny nieustannie toczył się między Frankami i Bretończykami spór. W roku 799 Bretania została co prawda włączona do państwa Karola Wielkiego, jednak nie przerwało to pasma buntów i walk o niepodległość. Syn Karola Wielkiego, Ludwik Pobożny, ustanowił w 831 r. księciem Bretanii arystokratę z Vannes, Nominoëgo, i zlecił mu zaprowadzenie pokoju w Bretanii. Nominoë pozostał lojalny wobec Franków do śmierci Ludwika (840 r.), po czym zaczął walczyć o niepodległość księstwa. W 845 r. pod Redon rozgromił Franków, dowodzonych przez Karola Łysego, stając się niezależnym władcą Księstwa Bretońskiego. Po śmierci Nominoëgo Karol Łysy na nowo podjął walkę - teraz z jego synem Erispoë. Po zwycięstwie Bretończyków pod Grand-Fougeray (851 r.) na mocy traktatu z Angers ustalone zostają nowe granice: hrabstwa Rennes i Nantes przeszły w ręce Bretończyków, a Erispoë koronowany został na króla. Sześć lat później został zamordowany przez swego kuzyna Salomona. Dołączenie do Bretanii hrabstw Marchii Bretońskiej, której ludność w większości posługiwała się językiem francuskim, oraz przeniesienie stolicy z Vannes czy to do Rennes, a potem do Nantes miało niebagatelne znaczenie: od X w. zasięg języka bretońskiego, który dotąd był językiem panujących, powoli zaczął się ograniczać do Dolnej Bretanii.
Normanowie
Wiek X to czas nieustannych najazdów Normanów. W 911 r. król Francji, chcąc zapewnić pokój swojemu ludowi, przekazał skandynawskiemu władcy Rollonowi ziemie dzisiejszej Normandii, które jego wikingowie zwani Normanami faktycznie zajmowali już od IX w. Zagroziło to w sposób zasadniczy Bretończykom. Wikingowie złupili cały kraj, a w końcu go opanowali. Zakonnicy zaczęli uciekać ze zdewastowanych opactw, zabierając ze sobą cenne rękopisy i relikwie świętych, a większość przywódców bretońskich schroniła się w Wielkiej Brytanii. W 939 r. powrócił do kraju syn jednego z arystokratów bretońskich, Alain Barbe-Torte, rozgromił najeźdźców, przejął władzę i odbudował kraj. Za jego rządów Bretania odzyskała status księstwa. Śmierć Alaina zapoczątkowała okres walk o władzę, które trwały aż do XIV w.
Wojna o sukcesję bretońską
W 1341 r. rozpoczęła się długoletnia wojna o sukcesję bretońską, w której na czele dwóch przeciwstawnych obozów stali Jan de Montfort i Karol de Blois, krewni zmarłego bezpotomnie księcia Jana III. Jan de Montfort, przyrodni brat Jana III, popierany był przez króla Anglii Edwarda III. Natomiast Karola de Blois, którego żona, Joanna de Penthièvre, była bratanicą Jana III, wspierał król Francji Filip VI, bliski krewny Karola. Tym samym Bretania stała się jedną ze scen rozdzierającej Francję wojny stuletniej.
Ostatecznie, po 23 latach walk, pomimo wsparcia ze strony słynnego wojownika Bertranda Du Guesclin, Karol de Blois został pokonany i zginął w bitwie pod Auray (1364 r.). W 1365 r.Montfort został uznany przez króla Francji Karola V i zasiadł na tronie jako Jan IV Bretoński. Czasy panowania książąt z rodu Montfort były jednym z najświetniejszych okresów w historii Bretanii.
Anna Bretońska
Potężne księstwo poniosło pierwszą wielką klęskę w roku 1488: po zwycięstwie armii królewskiej Karola VIII nad armią bretońską w bitwie pod St-Aubin-du-Cormier książę Franciszek II zmuszony został do podpisania z Francją traktatu, na mocy którego jego 12-letnia córka Anna mogła zawrzeć związek małżeński wyłącznie za zgodą króla Francji. Z powodu braku potomka męskiego, po śmierci Franciszka (1488 r.) tron objęła Anna. Ponieważ dwa lata później, wbrew traktatowi, poślubiona została per procura członkowi rodziny Habsburgów, Maksymilianowi Austriackiemu, król Francji Karol VIII zaatakował Bretanię. Kiedy zajął kilka większych miast i otoczył Rennes, Anna, by nie narażać swego ludu na dalsze cierpienia, nie mogąc doczekać się wsparcia ze strony armii austriackiej, zgodziła się poślubić Karola. Podpisany w 1491 r. kontrakt gwarantował niezależność Bretanii. Po śmierci Karola Anna wyszła za mąż za jego następcę, Ludwika XII (1499 r.). W 1514 r., wraz ze śmiercią Anny, księstwo przeszło w ręce jej córki Claude, która w 1515 r. poślubiła Franciszka d'Angoulême, późniejszego króla Franciszka I, i we wianie wniosła mu Bretanię. W sierpniu 1532 r. Parlament Bretoński w Vannes ratyfikował traktat unijny przekazujący Bretanię Francji.
Od tej chwili Bretania zaczęła być zarządzana przez Francję i stała się jedną z jej prowincji. Zagwarantowano jej jednak pewne przywileje, wśród nich było zachowanie parlamentu, który mógł m.in. nie wyrazić zgody na nowe podatki. Poza tym służby wojskowej nie wolno było odbywać poza terenem Bretanii, a trybunały mogły kierować się bretońskim prawem zwyczajowym. Unia z Francją miała też dobre strony, m. in. wspaniały rozwój architektury, szybki rozwój handlu z Ameryką, Indiami i Środkowym Wschodem. W 1534 r. Jacques Cartier wyruszył z Saint-Malo w celu wytyczenia nowej drogi do Indii i... odkrył Kanadę. Dzięki handlowi z Kanadą i połowom u wybrzeży Nowej Funlandii Saint-Malo urosło do rangi najważniejszego portu francuskiego.
Dopiero wojna z Anglią pod koniec panowania Ludwika XIV spowodowała zastój w portach, co z kolei przyczyniło się do organizowania wypraw korsarskich przez niektórych armatorów z Saint-Malo. W XVIII w. korsarze z St-Malo przejęli całkowitą kontrolę nad wymianą handlową na morzach południowych. Za czasów Ludwika XIV zagwarantowana Bretanii wolność wystawiona została na ciężką próbę, m.in. z powodu ograniczenia jej przywilejów podatkowych.
Kiedy w 1675 r. minister finansów Jean Baptiste Colbert narzucił kolejne podatki od tytoniu i zalegalizowanych dokumentów, co obciążyło szczególnie chłopów, wybuchło powstanie chłopskie znane jako révolte du parier timbré, krwawo stłumione przez wojsko królewskie. Bretończycy przyjęli więc Wielką Rewolucję Francuską (1789 r.) z nadzieją i radością.
Wielka Rewolucja Francuska
Tymczasem parę miesięcy później rewolucyjne Zgromadzenie Narodowe ogłosiło zerwanie traktatu z 1532 r. i formalne włączenie Bretanii do Francji, w myśl zasady równości wszystkich Francuzów wobec prawa i jedności tego prawa na całym terytorium państwa francuskiego. Bretończyków zaczęto odtąd uważać za Francuzów.
Nastąpił też nowy podział Francji na departamenty - terytorium Bretanii zostało podzielone na pięć części: Ille-et-Vilaine, Côtes-du-Nord, Finistère, Morbihan i Loire-Atlantique.
Bretończycy, w większości nie znający języka francuskiego, zbuntowali się przeciw obowiązkowej rekrutacji i służbie wojskowej poza Bretanią. Odrzucili też kolejne nakładane podatki oraz narzucanych przez rząd rewolucyjny księży, na dodatek nie mówiących po bretońsku. Ten bunt, zwany szuanerią, objął swym zasięgiem większą część Bretanii, Normandię i Andegawenię.
XIX-XX wiek
Podjęte za czasów Napoleona plany centralizacji miały m.in. na celu wyrugowanie języka bretońskiego. Odtąd Bretończycy stali się obiektem drwin ze strony Francuzów.
Podczas I wojny światowej ponad 200 tys. Bretończyków oddało życie za Francję. Ci, którzy powrócili, nie byli już tymi samymi ludźmi - poznali inny kraj, innych ludzi, inne problemy.
Koniec I wojny wyznaczył zarazem początek upadku tradycyjnych zwyczajów bretońskich.Ustawa zabraniająca posługiwania się językiem bretońskim przyczyniła się do powstania pierwszych ruchów separatystycznych, które z czasem przerodziły się w ruch polityczny.
W czasie II wojny światowej Bretanię zajęli Niemcy. Pewna część mieszkańców otwarcie z nimi kolaborowała, motywując to chęcią wyzwolenia się spod jarzma francuskiego. W czerwcu 1940 r. setki młodych, zwłaszcza na wyspie Sein, na apel generała de Gaulle'a chwyciło za broń.
Sam koniec wojny przyniósł wiele zniszczeń, przede wszystkim na wybrzeżu, wzdłuż którego hitlerowcy wybudowali pas umocnień wchodzący w skład Wału Atlantyckiego. Bombardowania alianckie niemal całkowicie zrównały z ziemią cztery największe porty o szczególnym znaczeniu strategicznym: Saint-Malo, Brest, Lorient i Saint-Nazaire.
Po wojnie Bretania stopniowo zaczęła wychodzić z izolacji i zacofania. Dzięki zapoczątkowanej w latach siedemdziesiątych polityce decentralizacji, stała się jednym z najdynamiczniej rozwijających się regionów Francji.